EGiTiM VE ÖGRETMEN FORUMU

engins · MODERATÖR Kayıt: 29 Ağu 2007 Mesajlar: 1449

İklim Kuşakları
İklim kuşaklarını yeryüzünün üstüne düşen güneş ışınlarına göre ayırma işi Antik Çağ’dan beri yapılmaktadır. Buna göre dönenceler arası (23,5° kuzey ve güney enlemleri arası) tropik kuşak, dönencelerle kutup kuşakları arasındaki bölge ılıman iklim kuşağı, kutup daireleri (66,5° kuzey ve güney enlemleri) ile Kuzey ve Güney kutupları arasında kalan bölge de soğuk bölge olarak anılmıştır. Bu, Güneş ışınlarının astronomik olarak dağılışına göre yapılmış bir ayrımdır; günlük ve yıllık oynamaların daha az olmasına yol açarak nemli okyanus iklimini oluşturan denizlerin etkisi hesaba katılamamıştır. Deniz iklimi ile kıtaların iç bölgelerinde görülen kara iklimi birbirlerinden oldukça farklı olabilir. Örneğin, İzlanda’nın güneyindeki Faroe Adaları ile Sibirya’daki Yakutsk yaklaşık aynı paralel (62) üstünde yer alırlar, ama Golf Stream’in kıyılarından geçtiği Faroe Adaları’nda ocak ayı ısısı +3,2 dereceyken, kara ikliminin egemen olduğu Yakutsk’ta –43,3 derecedir. Buna karşılık ortalama temmuz sıcaklığı birincide +10,6 dereceyken, ikincide +19,0 derece olur.
Herkes tarafından benimsenmiş ideal bir iklim kuşakları ayrımı yoktur. Kuşaklar genellikle yalnızca ısı ve yağışa göre belirlenmiş ve bunların canlılar dünyası, yani bitki ve hayvanlar üstündeki etkilerine göre düzenlenmiştir. Doğal olarak, belirli bir iklimin egemen olduğu yerde de orman, step, çöl ya da tundra gibi belirli bir bitki örtüsü bulunur.
MATEMATİKİ İKLİM KUŞAKLARI
Eksen eğikliği etkisiyle aydınlanma süreleri birbirinden farklı olan ve her iki yarımkürede birbirinin simetriği şeklinde ortaya çıkan alanlara matematik iklim kuşakları denir.
Matematik iklim kuşakları ile sıcaklık kuşakları birbirinden farklıdır. Çünkü matematik iklim kuşaklarında eksen eğikliği, sıcaklık kuşaklarında ise sıcaklıklar esas alınmıştır.
Ekvator’la Ekliptik arasındaki açı 23˚27’ dan daha büyük olsaydı;
• Dönenceler Ekvator’dan uzaklaşırdı. Kutup daireleri de Kutup noktalarında uzaklaşırdı.
• Tropikal kuşak ve Kutup kuşağı genişler, Orta kuşak daralırdı.
• Güneş ışınlarının dik geldiği alanlar genişlerdi.
• Gece ve gündüz arasındaki zaman farkı artardı (Ekvator hariç).
• Mevsimlik sıcaklık farkları artardı.
• Ekvator çevresinde ortalama sıcaklık azalırdı.
Ekvator’la ekliptik arasındaki açı 23˚27’ dan küçük olsaydı yukarıdaki sonuçların tam tersi olurdu.
Eksen eğikliği olmasaydı;
• Güneş ışınları sadece Ekvator’a dik açıyla gelirdi.
• Mevsimler oluşmazdı.
• Gece gündüz süreleri her yerde yıl boyu eşit olurdu.
• Dünya’nın yaşanabilir alanı daralırdı.
• Orta kuşak sürekli bahar mevsimini yaşardı.
• Kutuplar sürekli alacakaranlığı yaşardı.
• Ekvator daha sıcak, kutuplar daha soğuk olurdu.
SICAKLIK KUŞAKLARI
Sıcaklık kuşaklarının sınırları deniz seviyesine indirgenmiş sıcaklık esas alınarak belirlenir. Sıcaklık kuşaklarının oluşmasında Yer’in şekli, kara ve denizlerin dağılışı, sıcak ve soğuk su akıntıları ile genel hava dolaşımı etkili olmuştur.
Sıcak Kuşak: Yıllık ortalama deniz seviyesi sıcaklıklarının 20˚C ve üzerinde olduğu alanları kapsar. Sıcak kuşakta yaz şartları egemendir.
Orta Kuşak: Yıllık ortalama deniz seviyesi sıcaklıklarının 10˚C ve 20˚C arasında olduğu alanları kapsar. Yılda dört mevsimin belirgin şekilde yaşandığı tek kuşaktır. Her türlü yaşam faaliyetine en uygun şartları taşır.
Soğuk Kuşak: Yıllık ortalama deniz seviyesi sıcaklıklarının 10˚C’nin altında olduğu alanları kapsar. Soğuk kuşakta kış şartları egemendir. Bu nedenle, her türlü yaşam faaliyeti açısından en olumsuz kuşaktır.
Sıcaklık kuşaklarının Kuzey ve Güney Yarımkürelerde farklı genişlikte olmasının temel nedeni; kara ve denizlerin dağılışıdır. Esasen, eksen eğikliğinin doğurduğu sonuçlar istisna kabul edilirse, Kuzey ve Güney Yarımküre arasında oluşan farklılıkların tamamının sebebi de kara ve denizlerin dağılışıdır.

Isı ve Hava Basıncı
İklim ve öteki hava koşulları her şeyden önce güneş ışınlarının etkisiyle oluşur. Doğal olarak olaylar arasında zamana ve yere göre değişiklikler vardır. Yeryüzünün ve denizlerin ısınması her yerde eşit biçimde olmaz. Bu farklılıkta en önemli etkenlerden biri yerel özellikler ile mevsim durumudur. Bunlar hava basıncıyla ısıyı olduğu kadar yağış durumuyla rüzgârları etkiler. Ekvator bölgelerinde güneş ışınları yeryüzüne dik geldiğinden, burada görece daha çabuk bir ısınmaya yol açar. Buna karşılık ışınların oldukça eğik ve atmosferde daha uzun süre yol alarak gelebildiği kutup bölgelerinde ısıtma güçleri de daha düşüktür. Daha hafif olan ısınmış hava yükselir ve Ekvator’un kuzey ve güneyindeki soğuk bölgelere gider. Bu sırada soğuduğu için yaklaşık 30. Enlemlerde yeniden aşağıya doğru inmeye başlar. Bu akımı dengelemek için, yere yakın serin hava, ısınan havanın yerini doldurur. Daha ılıman öteki bölgelerle kutuplarda da benzer olaylar yaşanır. Bunların sonucunda Ekvator üstünde bir alçak basınç çizgisi oluşur, 30 derece kuzey ve güneydeki astropik bölgelerde de bir yüksek basınç kuşağı ortaya çıkar. Kutuplara doğru oluşan yeni bir alçak basınç bölgesini kutupların üstündeki yüksek basınç izler.

Genel olarak, bir soğuk hava kütlesinin içinde yükseklik arttıkça basıncın azalması olayının, aynı koşullar altındaki bir sıcak hava kütlesinin içindekinden daha güçlü olduğu kabul edilir. Yoğunlukları birbirinden farklı iki hava kütlesinin yan yana gelmesi hava basıncının değişmesine yol açar. Bu tür hava kütleleri yeterince büyük olursa, bu kez de yerkürenin dönmesi onları etkiler. Alçak basınç bölgesine giren hava siklon yönünde, yani sola dönerek, yüksek basınç bölgesinden dışarı çıkan da antisiklon yönünde, yani sağa dönerek akar.
Denizlerdeki akıntılar ile deniz-kara oranı da dünya çapındaki hava durumu değişmeleri üstünde önemli rol oynayan etkenlerdendir. Çünkü her ikisi de havanın ısınmasını doğrudan etkiler ve böylece ona bağlı süreçlerin başlamasına yol açar. Buna karşılık yerel hava koşulları daha çok yüzey şekillerinden, bitki örtüsünden ve göl ya da akarsuların varlığından etkilenir. Bazı insan etkinlikleri de değişmelere neden olabilir.
Rüzgârlar ve Havanın Hareketi
Havanın dünya yüzeyine göre yer değiştirmesi olayına rüzgâr deriz. Bu, atmosfer içinde periyodik düzenlilik gösteren bir olaydır.
Güneş ışınlarının yere ve zamana bağlı değişkenliğinden kaynaklanan ısı farkları, hava basıncında değişmelere yol açar; ısınan hava yükselir, daha soğuk olan hava da onun yerine doğru akar. Dünya’nın dönme etkisinin de bunlara katılmasıyla troposferde hava hareketleri gözlenir. Bunlar da bazen alize rüzgârları, batı rüzgâr bölgeleri, kutuplardaki doğu rüzgâr alanları gibi büyük ve periyodik hava akımlarının oluşmasına yol açar.
Bunların dışında bir dizi yerel hava akımı olayı da gözlenebilir. Bunlar yerel koşullara göre lodos, poyraz ya da bora gibi adlarla anılır.
Rüzgârın hızı saniyede metre (m/sn) ya da mil (kn) olarak ölçülür. 2 kn yaklaşık 1 m/sn’ye eşittir. Rüzgârın hızını anemometre adını taşıyan araçla ölçme olanağı bulunmadığı zaman şiddetini 0–12 arasında basamaklandırılmış olan Beaufort ölçeğine göre kestirme olanağı vardır: Dumanın yer yüzeyine dik olarak yükselmesi durumunda rüzgârın gücü 0’a eşit olur, 4 durumunda toz bulutları uçuşur, 10’da ağaçlar köklerinden sökülür, 12’de ise hızı saatte 110 km’yi bulan bir tayfun söz konusudur.
Bulutlar ve Oluşmaları
Bulutlar atmosferde bulunan küçük su tanecikleriyle buz kristallerinden oluşur. Sis de yer yüzeyine daha yakın oluşan bir tür buluttur. Eğer yer yüzeyine değmeyecek bir yükseklikte asılı duruyorsa, yüksek sisten söz edilir. Bulutların oluşabildikleri yüksekliğe yoğunlaşma düzeyi adı verilir.
Bulutların oluşması üç koşula bağlıdır:
1. Atmosferde su buharının bulunması. Su buharının belli başlı kaynağı okyanuslar, akarsu ve göller, bitki örtüsü, özellikle de ormanlardır.
2. Havada, yoğunlaşma ve süblimleşme süreçlerinin oluşmasını sağlayacak yoğunlaşma çekirdeklerinin ya da buz parçacıklarının bulunması.
3. Havanın soğuması, böylece göreli nemin yüzde 100’ün üstüne çıkarak doyma noktasını aşması.

_________________